Waarom minder specificeren de bouw verder helpt dan meer eisen

De reflex bij verduurzaming is om alles strak te willen regelen: meer regels, meer eisen, meer exacte doelen. Siska Valcke, senior consultant bij TNO, betoogt dat juist die drang tot controle de doorbraak in de weg zit. Een pleidooi voor ruimte, vertrouwen en projectoverstijgende samenwerking.

Valcke is geoloog van oorsprong, gespecialiseerd in beton, duurzaamheid, met aandacht voor constructieve veiligheid. Ze denkt in systemen, niet in losse onderdelen. Haar analyse is helder: de oplossingen liggen grotendeels klaar. Het is de manier van samenwerken die de doorbraak tegenhoudt. En die begint met een stap die de sector ongemakkelijk vindt: loslaten.

De grootste winst: minder

Gevraagd naar de belangrijkste verduurzamingsroute, is Valcke onomwonden. "De allerbelangrijkste maatregel is minder materiaal gebruiken. Welke route je ook kiest, daar valt de meeste winst te halen." Dat betekent niet minder bouwen, maar slimmer. In veel toepassingen zit een overmaat aan sterkte ingebakken. Omdat er onzekerheden zijn rondom het beton of omdat snel ontkisten gevraagd wordt. Nauwer ontwerpen gebruik makend van meer data en kennis over beton en het langetermijngedrag ervan, levert al forse winst op zonder aan veiligheid in te leveren.

Daarnaast telt ontwerpen op hergebruik zwaar mee. Casco’s die bij renovatie blijven staan, betonelementen als liggers en kanaalplaten die opnieuw worden toegepast, gebouwen die vanaf het ontwerp op demontage zijn voorbereid. Juist prefab leent zich hier goed voor: standaardmaten maken herkenbaar wat je later terugkrijgt.

De valkuil van strakke uitvraag

Valckes analyse vraagt om een andere denkwijze. In de huidige verduurzamingsbeweging wordt de uitvraag steeds gedetailleerder: opdrachtgevers schrijven exact voor welke materialen, percentages en methodes toegepast moeten worden. Goed bedoeld, maar volgens haar contraproductief. "Maar dat is gevaarlijk," zegt Valcke. "De uitvraag wordt steeds enger en uiteindelijk verdwijnt de ruimte om te innoveren of samen de beste oplossing te vinden."

De uitdaging zit ook in de stapeling van losse innovaties die apart zijn ontwikkeld en aangetoond, zoals bijvoorbeeld nieuwe betonsoorten en nieuwe wapeningssoorten. Dit soort innovaties kunnen elkaar versterken maar ook tegenwerken als ze niet in synergie worden beschouwd. Dit kan ook gebeuren wanneer verduurzamingskeuzes in ontwerp en materiaal niet hand in hand gaan, bijvoorbeeld, als wordt geëist dat betonnen elementen worden hergebruikt, maar het ontwerp niet kan worden aangepast op de geometrie en reststerkte van de her te gebruiken elementen, dan is alsnog nieuw beton nodig. De circulaire ambitie leidt dan tot méér materiaalgebruik. 

"De sector beschikt al over veel oplossingen. Nu is het moment om die met elkaar te verbinden."

Haar alternatief: vraag transparantie in plaats van specificatie. Eis niet wát een partij moet doen, maar eis dat hij kan onderbouwen wáárom zijn keuze duurzaam, veilig en schaalbaar is. "We moeten meer speelruimte creëren om binnen elke context opnieuw af te wegen wat het meest duurzaam is — maar ook veilig en betaalbaar." Dat vraagt van opdrachtgevers en overheden iets wat nu onwennig voelt: vertrouwen dat de expertise bij de producent en de bouwer zit. De producent en bouwer moeten dan wel ook die expertise inzetten en verantwoordelijkheid nemen.

Van project naar structuur: de sleutel is commitment

Hoe komt die samenwerking op gang? Niet door meer regels, maar door anders te werken. Valcke ziet hoopvolle voorbeelden in de industriële conceptenbouw, waar aannemers, producenten en installateurs vaste teams vormen die zich projectoverstijgend aan elkaar committeren. "Die opschaling verloopt dan ook veel soepeler." Waar de bouw traditioneel per project coalities smeedt en na oplevering weer uiteenvalt, groeien in zulke nieuwe samenwerkingsstructuren vertrouwen en leercurves die project na project meegaan.

Nederland heeft daarvoor een bijzonder gunstige uitgangspositie. "In prefab en industrieel bouwen lopen we internationaal voorop. Dat biedt de schaal om verduurzaming echt door te zetten." Mits de bewegingsvrijheid om te blijven innoveren niet wordt dichtgeregeld. "De sleutel voor betere ketensamenwerking is projectoverstijgend commitment" geen keurslijf, maar verantwoording. Geen centrale regie op het wát, maar strenge toetsing op het wáárom.

De oproep van Valcke is uiteindelijk even eenvoudig als ongemakkelijk: ga ervan uit dat de partij aan de andere kant van de tafel weet wat hij doet. "Ga ervan uit dat die ander expertise heeft en zijn verantwoordelijkheid neemt over zijn product of ontwerp." Nederland heeft de kennis, de prefabcapaciteit en de industriële basis om in verduurzaming internationaal het voortouw te nemen. Het enige wat de sector daarvoor nodig heeft, is het vertrouwen om los te laten.

Doorbrekers in de bouw is een podcastserie van VBI over slimmer en duurzamer bouwen. Luister deze aflevering met Siska Valcke voor het volledige gesprek over systeemdenken, constructieve veiligheid, prefab als versneller en de kracht van projectoverstijgend commitment , bekijk de volledige aflevering via YouTube of luister via Spotify.